Sang Maharsi Bisma

Sang Maharsi Bisma

            Kacarita ing Praja Ngastina ana sawijine pangeran kang kondhang kaloka sekti mandraguna. Pangeran kasebut jenenge Raden Dewabrata. Raden Dewabrata mana putrane raja ing Ngastina, Prabu Sentanu, karo garwa Dewi Gangga.

            Laire Raden Dewabrata rinenggan dening kedadeyan-kedadeyan kang aeng. Sejatine Raden Dewabrata kuwi putrane Prabu Sentanu lan Dewi Gangga kang kaping 8. Emane, dulur-dulure Dewabrata kabeh padha nemahi pati nalika lagi wae dilairake. Bab kuwi ora liya merga tumindake Dewi Gangga dhewe. Saben-saben nglairake putra, sakala kuwi uga Dewi Gangga nyemplungake putrane menyang bengawan. Bab kuwi dumadi wiwit laire putra kang kaping sepisan nganti putra kapitu.

Prabu Sentanu ora wani menggak apa dene takon, jalaran dheweke wis kadhung janji marang Dewi Gangga. Nalika Sentanu nglamar Gangga, Dewi Gangga njaluk sarat yaiku Sentanu ora bakal menging lan ora bakal nakokake sakabehe tumindake Dewi Gangga. Prabu Sentanu sarujuk, banjur Dewi Gangga kersa didadekake garwa.

            Nalika Dewi Gangga nglairake putra kang kaping 8, dheweke uga arep nyemplungake putrane menyang bengawan. Prabu Sentanu ngerteni tumindake Dewi Gangga kasebut. Dheweke sajak wis ora kuwat maneh nyekel janjine. Enggal wae Prabu Sentanu menggak marang tumindake Dewi Gangga. Prabu Sentanu banjur takok marang Dewi Gangga, geneya kok dheweke tega mateni anake dhewe nganti ping pitu. Dewi gangga menehi wangsulan kang ora dikira dening Prabu Sentanu. Dewi Gangga matur yen dheweke sejatine sawijine widadari kang lagi nglakoni darma utawa kuwajiban. Dheweke diutus dening para dewa supaya urip neng alam donya. Perlune yaiku supaya bisa nulungi wolung Wasu (wong suci) kang lagi kena paukumane dewa. Wolung wasu kasebut kudu lair ing donya luwih dhisik yen kepingin bali maneh ing swargaloka. Mula saka kuwi saben nglairake anak, banjur enggal dicemplungake bengawan. Tujuwane yaiku amrih para wasu kasebut enggal bisa bali ing kahyangan.

            Prabu Sentanu mung bisa meneng. Dewi Gangga matur yen dheweke kudu bali ing kahyangan jalaran pakaryane ing bumi wis rampung. Prabu Sentanu banjur dititipi supaya kersa momong anake, yaiku Dewabrata.

            Suwene-suwe Raden Dewabrata tuwuh dadi nom-noman kang sekti mandraguna, becik bebudene, lan bekti marang wong tuwa. Prabu Sentanu banget anggone tresna marang Dewabrata. Mula, Dewabrata enggal didadekake minangka pangeran pati (putra mahkota) Praja Ngastina.

            Sawijine dina, Dewabrata ngerteni yen Prabu Sentanu lagi susah atine. Dewabrata ngerti yen bapake kuwi susah amerga lagi ketaman asmara marang sawijine wanita. Awit saka rasa tresna lan bektine marang wong tuwa, Dewabrata nawakake arep nglamarake wanita kuwi kanggo ramane. Prabu Sentanu banjur kandha yen dheweke lagi kayungyun karo Dewi Durgandini, putri saka negara Wiratha.

            Kanthi nggawa sabergada prajurit, Raden Dewabrata budhal menyang Wiratha kanthi nggawa sangu donga pangestu saka ramane. Tumeka ing Praja Wiratha, Raden Dewabrata enggal wae ngandhakake apa kang dadi sedyane marang Dewi Durgandini. Dewi Durgandini gelem nampa panglamare Prabu Sentanu kang lumantar Dewabrata kuwi, nanging ana sarate. Dewabrata banjur kandha yen ta apa wae sarate bakal dilakoni. Dewi Durgandini banjur kandha yen sarate yaiku mbesuk sing dadi raja ing Praja Ngastina kudu anake Durgandini. Raden Dewabrata enggal wae nyarujuki apa kang dadi sarate Durgandini, sanadyan ta nalika kuwi dheweke wis diangkat dadi pangeran pati.

            Dewi Durgandini bali matur yen atine isih kuwatir. Dheweke kuwatir yen mbesuk anak turune Dewabrata bakal ngucik-ucik utawa ngundhat-undhat kalungguhan raja ing Ngastina. Raden Dewabrata ambegan dawa. Amrih Dewi Durgandini ora kuwatir maneh, Dewabrata banjur ngucap sumpah. Kanthi ati kang tulus, Dewabrata ngucapake sumpah yen dheweke bakal urip wahdat utawa ora rabi selawase. Awit saka janji kang banget tulus kanggo labuh marang wong tuwa kuwi, Raden Dewabrata banjur sinebut Bisma.

            Sawise ngucapake sumpah yen ora bakal rabi selawase, Bisma banjur nglakoni uripe kaya dene brahmacari utawa resi. Dheweke ngugemi janjine kang ora bakal njaluk kalungguhan raja ing Ngastina. Sawise Prabu Sentanu kapundhut, kalungguhan raja ing Ngastina banjur diwenehake marang putrane Durgandini, Citranggada. Emane ora suwe anggone dadi raja, Citranggada kaselak kapundhut dening dewa. Sawise Citranggada ora ana, pusarane praja Ngastina dicekel dening Wicitrawirya, adhike Citranggada. Dene resi Bisma, tetep dadi pandhitane negara.

            Sawijine dina, Resi Bisma kautus dening Ratu Durgandini supaya budhal menyang Praja Kasipura. Ing kono dheweke diwenehi tugas ngleboni sayembara kang dianakake dening Raja Kasipura. Bisma diutus minangka wakile Wicitrawirya, kanggo nglamar putra putrine Raja Kasipura.

            Ing Praja Kasipura sayembara wis siyaga. Putra-putrane Raja Kasipura, Raden Wahmuka lan Arimuka, wis siyaga ing jurit. Sapa wae sing bisa ngalahake kekarone, bakal bisa mboyong Dewi Amba, Ambika, lan Ambalika. Sanadyan kekarone awujud buta, nanging kekarone nyata sekti mandraguna. Awit saka kasektene sing banget ngedap-edapi kuwi, sakabehe raja sing ngleboni sayembara ora ana sing bisa ngalahake kekarone.

            Resi Bisma teka ing Praja Kasipura. Sawise ngandhakake apa kang dadi kekarepane, Resi Bisma enggal munggah ing blabar kawat kadherekake dening Raden Wahmuka lan Arimuka. Resi Bisma klakon perang tandhing klawan Wahmuka lan Arimuka kanthi kasekten kang ngedab-edabi. Sanadyan Wahmuka lan Arimuka Sekti mandraguna, nanging Resi Bisma luwih sekti tinimbang putra raja Kasipura kasebut. Nganti wusanane Resi Bisma bisa ngalahake kekarone.

            Jumbuh klawan bebana saka sayembara kasebut, Resi Bisma wusanane klakon mboyong putri Amba, Ambika, lan Ambalika. Nalika katelune arep diboyong menyang Praja Ngastina, Putri Amba ora enggal munggah ing kreta kencana. Resi Bisma ngongkon marang Amba supya enggal munggah ing kreta, nanging Amba tetep ora gelem. Amba banjur kandha marang Bisma yen dheweke wis prasetya bakal rabi karo pawongan sing kasil menangake sayembara. Kamangka ing sayembara kasebut sing menang Bisma. Nalika Amba nyawang kridhane Bisma sajrone prang tandhing lumawan adhi-adhine, ing atine Dewi Amba banjur tuwuh rasa tresna marang Bisma. Keprungu ature Dewi Amba, Bisma banjur kaget. Dheweke ora ngira yen Amba nduweni rasa tresna marang dheweke.

            Bisma banjur eling marang janjine. Dheweke ora bisa nuruti apa kang dadi rasa pangrasane Dewi Amba, sanadyan sejatine dheweke uga kesengsem marang Dewi Amba. Bisma banjur kandha marang Amba yen dheweke kuwi sawijine Brahmacari, wong sing urip wahdat. Mula ora bakal bisa nduweni garwa. Dewi Amba keprungu ature Bisma ora tamba kendho nanging saya temenan anggone matur yen dheweke mung gelem dadi bojone Bisma. Sanadyan dikandhani bola-bali dening Bisma, nanging Dewi Amba tetep ngeyel. Awit saka jengkele jalaran ora bisa ngendhalani kekarepane Amba, Resi Bisma banjur ngetokake jemparing lan panah. Dewi Amba diancam kanthi ethok-ethokan, yen dheweke bakal dipanah yen ora gelem manut. Drodosan kringete Resi Bisma awit saka rasa ndhredege. Kringet nelesi tangane, nganti ora krasa panah kang dipenthangake jebul mrucut. Panah kasebut banjur mlesat, ngenani awake Dewi Amba. Resi Bisma sanalika mlayu, nampane awake Dewi Amba kang rubuh godres getih. Nalika arep tumakene pati, Dewi Amba banjur ngendika yen dheweke tetep tresna marang Bisma. Dewi Amba banjur kandha yen mbesuk Dewi Amba sing bakal mapag patine Resi Bisma.

            Dewi Amba banjur seda, ninggalake Resi Bisma sing tawang-tawang tangis. Dhewke nggetuni marang nasibe Dewi Amba, sing ora bisa kasembadan apa kang dadi kekarepane.

(RPS)

Patih Sengkuni Juru Pratikele Para Kurawa

            Kacarita, nalika Prabu Duryudana jumeneng nata ing praja Ngastina, ana sawijine pawongan kang kondhang kaloka, misuwur nduweni kapinteran, lan maneka warna raka daya. Pawongan kuwi ora liya patih negara Ngastina, ya Patih Harya Sengkuni. Sawijine Patih kang dadi juru pratikele para sata Kurawa.

            Wiwit biyen nalika para kurawa isih mudha, sengkuni wis mikirake kepriye carane supaya para Kurawa bisa mukti wibawa ing praja Ngastina. Bab kuwi jalaran dheweke ngerti yen para Kurawa dudu anake raja. Mula mokal yen Kurawa bisa dadi raja. Awit saka kuwi, dheweke banjur golek cara supaya raja Ngastina wektu kuwi, Prabu Pandhu, bisa dilengserake utawa dipateni.

            Krenahe Sengkuni kuwi mau nyata kasil. Sengkuni kasil ngedu Prabu Pandhu lan muride dhewe yaiku Prabu Kala Tremboko, raja buta saka Pringgandani. Wusanane Prabu Pandhu seda sampyuh klawan Prabu Tremboko. Sawise kuwi, kalungguhan raja ing Ngastina banjur dipasrahake marang Adipati Dhestharastra, kakange Prabu Pandhu utawa bapake para Kurawa.

            Sedane Prabu Pandhu lan diangkate Dhestharastra dadi raja Ngastina, nyatane durung bisa maremake atine Sengkuni. Dheweke isih kuwatir marang anak turune Prabu Pandhu, para Pandhawa. Sanadyan Dhestharastra wis dadi raja, nanging Dhestharastra kuwi kalungguhane mung raja wakil. Dhestharastra mung dadi wakile para Pandhawa, jalaran nalika kuwi Pandhawa isih cilik. Dhasar Dhestharastra pancen apik bebudene, mula dheweke nduwe kekarepan arep mbalekake kalungguhan raja marang para Pandhawa yen Pandhawa wis diwasa. Bab kuwi njalari sumelang atine Sengkuni.

            Supaya bisa muktekake ponakan-ponakane, para kurawa, Sengkuni banjur nganakake maneka cara supaya bisa nyingkirake para Pandhawa. Kaya dene kedadeyan Bale sigala-gala kang ora liya merga reka dayane Patih Sengkuni. Nalika Puntadewa arep diangkat dadi pangeran pati, Sengkuni menehi pamrayoga supaya Puntadewa sakadang nganakake sesaji lan lek-lekan suwengi natas luwih dhisik. Alesane yaiku amrih negara Ngastina diparingi keslametan dening Gusti. Dhestharastra sarujuk marang pamrayogane Sengkuni.

Sengkuni banjur ngongkon sawijine tukang sing jenenge Purucana, supaya nggawe omah sing gampang diobong. Dadi nalika para Pandhawa nganakake sesaji lan lek-lekan, para Kurawa sengaja menehi racun ing ombenane para Pandhawa. Tujuwane supaya para Pandhawa semaput lan mengkone bale sing dinggoni kuwi bakal diobong.

            Emane, reka dayane Sengkuni kuwi ora kasil. Para Pandhawa bisa luwar saka bale sing diobong kuwi mau. Para Pandhawa bisa metu saka Bale kasebut kanthi cara ngetutake garangan putih kang nggawe leng ing ngisore bale. Sawise kasil metu saka bale kasebut, para Pandhawa banjur urip ing alas kanggo sawetara wektu amrih ngleremake kahanan lan ora konangan dening para Kurawa.

Sanadyan reka dayane Patih Sengkuni nyata ora kasil, nanging dheweke tansah ngupayakake amrihe Pandhawa bisa mati. Saben ana kalodhangan sing dikira trep, Sengkuni mesthi nggunakake kalodhangan kasebut kanggo nggawe rekadaya-rekadaya liyane. Kaya dene kedadeyan Pandhawa dhadhu kang dumadi sawise Pandhawa kasil mukti wibawa, mangun praja Ngamarta.

Nalika Puntadewa wis jumeneng nata ing Praja Ngamarta, akeh para raja kang padha ngakoni kawibawane Prabu Puntadewa. Bab kuwi njalari Duryudana kang uga wis jumeneng nata ing Ngastina, dadi melek marang kamuktene para Pandhawa. Apa maneh Duryudana uga rumangsa wis disepelekake dening para Pandhawa nalika dheweke nekani sesaji raja suya sing dilakoni dening Prabu Puntadewa. Mula saka kuwi, Duryudana lan Sengkuni banjur golek cara amrih bisa males lan bisa ngepek praja Ngamarta.

            Saka pamrayogane Sengkuni, Duryudana banjur ngundang para Pandhawa menyang Praja Ngastina kanthi pawadan nyedhakake paseduluran lan seneng-seneng dolanan dhadhu bebarengan. Puntadewa sing pancen becik bebudene, ora gelem nduweni penyana sing ala marang Duryudana. Sanadyan sedulure sing liya, kaya dene Werkudara lan Arjuna, ora percaya marang Duryudana. Merga Puntadewa kuwi sedulur tuwa, mula dulur-dulur liyane mung bisa manut nyarujuki undangane para Kurawa.

            Ing Praja Ngastina, sata Kurawa padha ewuh nyamaptakake pambagya tumrap tekane para Pandhawa. Nalika kuwi Resi Bisma uga rawuh ing Ngastina. Dheweke lagi wawanrembug klawan Duryudana, Sengkuni, Durna, lan Adipati Karna. Resi Bisma ing kono ngelingake marang Duryudana yen sing arep dilakoni kuwi ora becik lan klebu larangane negara. Resi Bisma ngendika yen ngundang para Pandhawa kuwi becik, nanging yen dibacutake main dhadhu dheweke ora sarujuk.  Jumbuh klawan ature Resi Bisma, Pandhita Durna uga mrayogakake supaya Duryudana murungake niyate kanggo maeka para Pandhawa lumantar main dhadhu. Saliyane kuwi, Adipati Karna uga kandha yen arep ngrebut Ngamarta, kudu kanthi cara satriya. Yaiku adu tandhing ing paprangan, dudu apus-apus lumantar main dhadhu.

            Sakabehe pamrayoga saka sesepuh lan Karna kasebut ora digubris dening Duryudana. Duryudana wis percaya marang apa kang dadi rencanane pamane, Sengkuni. Resi Bisma, Pandhita Durna, lan Adipati Karna banjur ninggalake Praja Ngastina jalaran ora sarujuk marang tumindake Sengkuni lan para Kurawa.

            Ora let suwe, para Pandhawa katon teka ing Praja Ngastina. Patih Sengkuni katon bungah lan sumringah nalika ngaturake pambagya tekane para Pandhawa. Ing pendhapa agung, para Kurawa wis nyedhiyakake dhedhaharan lan unjukan kang sarwa enak. Ora let suwe sawise seneng-seneng, adicara main dhadhu enggal diwiwiti.

            Ing acara main dhadhu kuwi Patih Sengkuni sing dadi bandare. Wiwitane sing dadi totohan mung dhuwit lan emas, kanthi cacah sing ora akeh. Ing kono para Pandhawa bisa menang. Sawise kuwi totohane saya tambah gedhe. Cacahe emas lan bandha donya sing dadi totohan saya tambah akeh. Ing kono kadhang Pandhawa sing menang, kadhang Kurawa sing menang. Durung marem rasa atine Duryudana, dheweke nantang Puntadewa supaya ngundhakake totohane. Duryudana kandha yen Pandhawa menang, Praja Ngastina sak isen-isene bakal diwenehake marang Pandhawa. Dene yen Kurawa sing menang, Praja Ngamarta sak isen-isene kudu diwenehake marang Kurawa. Tanpa mikir dawa, Puntadewa enggal nyarujuki lan mung amnut marang panjaluke Duryudana. Dene Pandhawa liyane ora bisa mbantah, jalaran Puntadewa kuwi dulur tuwa.

            Dhadhu dikopyok dening Sengkuni. Nalika dhadhu dibukak, jebul para Kurawa sing menang. Kabeh kuwi ora liya merga tumindak julige Patih Sengkuni.

Para Kurawa padha surak-surak girang gumuyu. Dene para Pandhawa mung meneng wae sinambi ndhiluk. Enggal wae Duryudana nguntabake rasa bungahe kanthi ngenyek para Pandhawa entek-entekan. Duryudana kandha yen, kabeh isen-isene Praja Ngamarta saiki wis dadi duweke Kurawa. Isen-isen kuwi tegese kabeh sing ana neng njerone praja, klebu Dewi Drupadi, bojone Puntadewa. Mula enggal wae Duryudana mrintah marang Dursasana supaya nggawa Drupadi ing Pendhapa Ngastina.

Ora let suwe, Dursasana kasil nggawa Drupadi kanthi kahanan dijambak rambute. Ngerteni yen Mbakyune ipe lagi dipilara, Werkudara enggal arep tumandang. Durung nganti tumandang, Werkudara wis dipenggak dening Puntadewa.

Ora mung semono wae tumindake Para Kurawa. Merga drjade Drupadi dianggep padha karo babu, mula Duryudana mrintah marang Dursasana supaya nguculi sandhangane Drupadi. Werkudara sing keprungu niyate Duryudana, kaya-kaya diobong dhadhane. Dheweke arep tumandang ngajar para Kurawa, nanging sepisan maneh dipenggak dening Puntadewa. Kuwi kabeh jalaran Puntadewa pancen ngrumangsani yen dheweke sing luput.

Dursasana sing watake brangasan kuwi enggal wae nindakake printahe kakange. Kembene Drupadi ditarik dening Dursasana sinambi girang gumuyu. Eloke kahanan, nalika kembene ditarik kuwi jebul ora ana enteke. Suwe anggone Dursasana narik kembene Drupadi, nanging kaya dene ora ana pucuke. Dumadine kaelokan kuwi jebul merga Dewi Drupadi dislametake dening Bathara Darma, bapake Puntadewa. Merga kembene Drpupati prasasat ora ana enteke, wusanane ndadekake Dursasana kasoh lan semaput.

Tumindake para Kurawa kuwi dingerteni dening adipati Dhestharastra. Dheweke mrintahake marang Duryudana supaya enggal nguwisi tumindake kuwi. Dhestharastra uga mrintahake supaya Duryudana mbalekake Praja Ngamarta marang Puntadewa. Keprungu printahe bapake kang kaya mangkono, Duryudana ora sarujuk. Duryudana arep mbantah, nanging dipenging dening Sengkuni. Sengkuni mbisiki marang Duryudana kepriye amrih bapake ora nesu maneh.

Sawise dibisiki Sengkuni, Duryudana banjur ngendika. Dheweke bakal mbalekake Praja Ngamarta marang Pandhawa, nanging ana sarate. Sarate yaiku para Pandhawa kudu dibuwang ing alas luwih dhisik suwene 13 taun. Kanthi peprincen yaiku 12 taun urip ing alas lan sing setaun kudu ndhelik. Yen sing setaun kuwi nganti konangan dening para Kurawa, para Pandhawa kudu mbaleni maneh dibuwang suwene 13 taun.

Puntadewa, nrima sarat saka Duryudana kanthi lila legawane penggalih. Sadurunge para pandhawa budhal menyang alas, Drupadi ngucapake sumpah. Awit saka lara atine marang Dursasana, dheweke sumpah yen rambute ora bakal digelung sadurunge kramas getihe Dursasana. Saliyane Drupadi, Werkudara uga ngucapake sumpah. Werkudara ora trima marang tumindake Dursasana sing banget nistha. Dheweke banjur sumpah yen mbesuk tumeka wayahe perang Baratayuda, dheweke sing bakal mateni lan ngombe getihe Dursasana.

(RPS)

Harya Suman Cidra

            Sengkuni kang nalika isih mudha nduweni jeneng Harya Suman kuwi sejatine kalebu pangeran saka negara Plasajenar. Dheweke isih kapernah adhine Raja Plasajenar sing jenenge Prabu Gendara. Prabu Gendara dhewe kalebu salah sawijine raja kang seda nalika kepingin ngleboni sayembarane Dewi Kunthi Talibrata. Ngerteni yen kakange seda, Harya Suman banjur nedya males ukum marang Pandhu Dewanata, sawijine pangeran saka Ngastina kang kasil mboyong Dewi Kunthi. Nalika tandhing klawan Raden Pandhu, jebul Harya suman kasoran ing jurit. Mula dheweke banjur ngaturake Mbakyune, Dewi Gendari, marang Raden Pandhu minangka tandha pisungsung.

            Dumununge Harya Suman ing Ngastina kuwi mula bukane jalaran dheweke ngetutake Mbakyune, Dewi Gendari. Putri saka Plasajenar kuwi dipek bojo dening Raden Dhestharastra, kakange Raden Pandhu Dewanata. Harya Suman lan Dewi Gendari rumangsa serik atine marang Raden Pandhu. Jalaran sejatine Dewi Gendari kuwi kepingin digarwa dening Raden Pandhu, dudu Raden Dhestharastra. Nganti wusanane Dewi Gendari ngucapake sumpah yen mbesuk anak turune Gendari lan anak turune Pandhu ora bakal bisa akur.

            Raden Pandhu wusanane kagungan putra cacah 3 saka Dewi Kunthi lan 2 saka Dewi Madrim. Dene Dewi Gendari nduwe Putra cacahe 100. Kekarone nuli sinebut para Pandhawa lan para Kurawa. Apa kang dadi sumpahe Gendari mau jebul kaleksanan temenan. Kacarita, para Pandhawa lan Kurawa tansah memungsuhan. Wiwit cilik nganti tumekane dewasa, kekarone tansah beda kekarepan ing samubarange.

            Raden Harya Suman ngrumangsani yen ponakan-ponakane kuwi dudu anake ratu. Mula mokal yen ta mbesuke bisa mukti wibawa, dadi raja ing Praja Ngastina. Suman banjur nduweni tekad, dheweke kudu bisa muktekake ponakan-ponakane. Raden Harya Suman banjur nglilakake kalungguhan raja ing Plasajenar lan masrahake kalungguhan raja Plasajenar marang adhi-adhine. Dheweke tetep kepingin nerusake anggone ngabdi ing Praja Ngastina, supaya bisa golek cara kanggo muktekake para Kurawa.

            Gegayuhane Suman kuwi saya suwe sansaya gedhe. Sithik mbaka sithik dheweke wiwit ngleksanakake apa kang dadi rencanane. Amrih para kurawa bisa dadi raja ing Ngastina, tamtu wae Prabu Pandhu lan anak turune kudu disingkirake. Kanggo nyingkirake Prabu Pandhu, Suman banjur nganakake reka daya. Prabu Pandhu arep diadu karo muride dhewe kang wujud raseksa, yaiku ratu Pringgandani Prabu Kala Tremboko.

            Sekawit Prabu Kala Tremboko arep ngaturi layang undangan marang gurune, Prabu Pandhu. Sadurunge layang kuwi diwaca dening Prabu Pandhu, Suman njupuk layang kuwi lan ngowahi isine layang. Sing sekawit isine layang undangan, diowahi dadi layang panantang. Prabu Pandhu banjur ngutus marang Patihe, yaiku Raden Gandamana supaya golek sisik melik ngenani layange Prabu Tremboko kang ora kaya sabene. Patih Gandamana diutus menyang Pringgandani saperlu nakokake bab layang kuwi marang Prabu Tremboko.

            Nalika Patih Gandamana wis tumeka ing tapel wates praja Ngastina lan Pringgandani, dumadakan wis dumadi paprangan luwih dhisik. Paprangan dumadi antarane wadya bala Ngastina kang dipimpin dening para Kurawa lumawan para wadya Pringgandani. Enggal-enggal Patih Gandamana weneh pambiyantu marang para wadya pimpinane Kurawa kang katon kuwalahen ngadhepi kridhane wadya Pringgandani. Nalika Patih Gandamana lumebu ing papan paprangan, Harya Suman Banjur mrintahake marang para Kurawa supaya mundur. Ninggalake Gandamana kang dhewekan ngadhepi wadya Pringgandani pimpinane Raden Harimba.

            Raden Gandamana kang kondhang sekti mandraguna, nyatane kasil ngundurake wadya bala Pringgandani. Raden Harimba sadulur-dulure kapeksa mundur saka papan paprangan. Ing tengah-tengah kedadeyan kuwi, dumadakan Harya Suman nemoni Raden Harimba. Harya Suman kandha yen sejatine Prabu Pandhu ora gelem perang, nanging sing meksa perang kuwi Gandamana. Mula Raden Harimba kudu bisa mateni Gandamana. Mula saka kuwi, Suman banjur ngandhani Harimba ngenani carane mateni Gandamana.

            Jumbuh klawan pamrayogane Harya Suman, Raden Harimba lan para wadya banjur nggawe luweng. Gandamana dipanas-panasi atine kanthi cara ditantang gelut. Nalika Gandamana nyedhak ing luweng, dheweke dijongkrokna nganti lumebu ing luweng. Sawise kuwi wadya Pringgandani enggal ngubur Gandamana kanthi cara nguncalake watu-watu gedhe ing luweng kasebut.

            Harya Suman bungah, jalaran salah siji pepalange wis klakon mati. Dheweke banjur weneh palapuran marang prabu Pandhu yen Patih Gandamana wis seda. Prabu Pandhu rumangsa susah atine, merga kelangan patih kang banget dipercaya. Ing tengah-tengah swasana susah lan nyedhaki paprangan, Prabu Pandhu banjur weneh kapercayan marang Suman, supaya nggenteni kalungguhane Gandamana.

            Sawetra iku, Raden Yama Widura sing ngerteni kedadeyan gandamana lumebu luweng, banjur enggal enggal aweh pitulungan. Dheweke enggal-enggal ngetokake Gandamana saka luweng kasebut. Jebule nadyan wis dibregi watu-watu gedhe, Gandamana tetep isih urip. Yama Widura banjur nyritakake kedadeyan sing dingerteni marang Gandamana. Dheweke cerita yen Harya Suman sing ngrenah marang patine Gandamana. Gandamana katon nesu banget. Dheweke enggal oncat saka papan kono saperlu nggoleki Harya Suman.

            Ing praja Ngastina, Harya Suman katon seneng banget jalaran kekarepane wis kasembadan. Dheweke glelang-gleleng sinambi mlaku-mlaku ing taman kepatihan Praja Ngastina. Dumadakan, Gandamana teka ing papan kono. Enggal wae Harya Suman dicandhak lan diajar entek-entekan. Harya Suman disadhuk, disotho, lan dipulasara. Tangane dicoklek, nganti Suman mbengok banter. Sikile dicoklek nganti Suman sambat ngaruwara. Gandamana nguntabake kanepsone kaya dene macan sing kepethuk mangsane.

            Tumindake Gandamana kuwi dingerteni dening Prabu Pandhu, Adipati Dhestharastra lan Dewi Gendari. Dewi Gendari enggal mbengok lan nangis banter sawise ngaweruhi kahanan adhine sing dipulasara dening Gandamana. Dewi Gendari banjur njaluk marang Prabu Pandhu supaya Gandamana diwenehi ukuman, jalaran wis tumindak sawenang-wenang. Prabu Pandhu sing mung ngerteni anggone Gandamana ngajar Harya Suman, banjur menehi pidana marang Gandamana. Gandamana ditundhung saka Ngastina lan ora dikeparengake dumunung ing Ngastina maneh.

Gandamana susah atine. Sanadyan dheweke ngerti yen ora luput, nanging dheweke mung bisa ngestokake dhawuhe Sang Nata kang uga gurune kuwi. Gandamana banjur enggal oncat saka Praja Ngastina. Lungane Gandamana ngepasi karo tekane Raden Yama Widura ing papan kono. Raden Yamawidura banjur ngluputake marang Prabu Pandhu. Prabu Pandhu nesu lan takon geneya Widura kandha kaya ngono. Enggal wae Widura nyritakake kedadeyan sing satemene marang Pandhu. Ngerteni cerita sing satemen saka Widura, Prabu Pandhu banjur getun banget. Dheweke getun wis midana marang wong sing ora luput.

Dina gumanti, minggu gumanti. Raden Harya Suman sing sekawit bagus praupane lan gagah pidegsa dedeg piadege, saiki dadi cacat. Tangane cekre, sikile dhingklang, lan praupane dadi perot. Dheweke malih dadi ala rupane merga saka gunaman utawa unine dhewe. Mula, wiwit dina kuwi dheweke uga diarani Sengkuni. Sanadyan wis malih ala rupane, dheweke ora getun. Dheweke rada lega atine jalaran wis klakon nyingkrihake salah siji pawongan kang dinaggep bisa dadi pepalang marang gegayuhane.

(RPS)

JAMU INGARAN TAMBA TRADHISIONAL

JAMU INGARAN TAMBA TRADHISIONAL

Butuhane pawongan kanggo golek tamba ndadekake dheweke nglakoni maneka cara amrih bisa pulih kaya adate. Bab iki wis lumrah jalaran meh kabeh manungsa mesthi ora seneng yen kedunungan lara. Saben krasa lara nadyan sethithik, mesthi enggal ngupayakake bisane pulih kuwarasane. Apa maneh yen nandhang lelara sing nemen, tamtu ana ngendi wae dununge tamba bakal diparani. Mbuh kuwi mertamba neng dokter, dhukun, ngggunakake obat-obatan, apa dene nggunakake tamba-tamba tradhisional.

Ing jaman sing  sarwa ana iki, pilihan tetamba tumrape wong sing nandhang lelara uga maneka warna. Ana sing milih tamba asipat modern, nanging ana uga sing tetep milih tamba kang sipate tradhisional. Pawongan kang milih tamba modern, kaya dene mertamba neng dokter lan nggunakake obat-obatan, kuwi merga tamba modern dianggep nduwe ukuran lan jaminan kwalitas kang cetha. Bab iki jalaran tamba modern umume wis nggunakake panliten-panliten tartamtu amrih bisa ngasilake obat kang pas kanggo lelara tartamtu. Dene wong sing isih milih tamba tradhisional kuwi umume nduweni anggepan yen tamba tradhisional kuwi luwih aman lan “ramah lingkunagn” tinimbang tamba modern. Saliyane kuwi, tamba tradhisional uga wis kauji turun-temurun wiwit saka mbah-mbahe biyen.

Tamba-tamba tradhisional sing wujude obat nduweni jinis kang maneka warna. Menawa dideleng saka carane nggawe lan tata carane nguji kasiyat, obat tradhisional kaperang dadi telu. Sing sepisan yaiku jamu, kaping pindho Obat Herbal Terstandar (OHT), lan kaping telu  yaiku Fitofarmaka. Jamu kuwi jinis obat tradhisional sing paling dingerteni dening masarakat. Jamu kuwi mana salah siji jinis obat tradhisional kang digawe saka maneka tetanduran lan liya-liyane sing nduweni kasiyat kanggo manungsa. Dene sing diarani jamu yaiku jinis obat tradhisional sing anggone nggawe lan nguji kasiyate amung sarana uji empiris. Tegese yaiku amung sarana pengalaman turun-temurun yen jamu sing digawe kuwi nduweni kasiyat. Dene OHT kuwi salah sijine jinis obat tradhisional sing anggone nggawe lan nguji kasiyate wis nggunakake uji pra-klinis utawa wis diuji cobakake marang kewan. OHT uga diarani minangka obat tradhisional sing aman saka uji toksisitas. Sabanjure, Fitofarmaka yaiku salah siji jinis obat tradhisional sing anggone nggawe lan nguji kasiyate wis lumantar uji pra klinis lan uji klinis marang manungsa. Fitofarmaka iki uga bisa diarani wis aman uji toksisitas.

Saka telung jinis obat tradhisional ing ndhuwur, jamu kalebu obat tradhisional sing paling kuna. tegese yaiku jamu wis ana luwih dhisik tinimbang jinis obat tradhisional liyane. Kanthi wis anane jamu wiwit biyen ing tanah Jawa, nuduhake yen leluhure wong Jawa pancen kalebu wong sing unggul utawa pinter. Bisa diarani ngono jalaran leluhure wong Jawa wis ngerti marang kasiyat kang kinandhut sajrone tanduran-tanduran tumrap kasarasane manungsa. Nganti wusane bisa diracik dadi meneka jamu lan digunakake minangka tetamba kang migunani tumrap bebrayan.

Anut pangrembakane jaman, maneka warna tamba saiki wis sumadhiya. Sanadyan kaya ngono, jamu tetep isih dadi salah siji tamba sing akeh digunakake dening masarakat. Jamu isih diakoni minangka sawijine tamba sing mandi kanggo ngusadani lelara utawa njaga kasarasane awak. Iki bisa dideleng kanthi isih akehe toko-toko obat tradhisional kang nyedhiyakake jamu minangka salah siji dagangane. Saliyane kuwi ing karang padesan, uga isih akeh bakul-bakul jamu sing mider nyedhiyakake jamu kanggo para langganane. Ana bakul jamu sing nggendhong rinjing, ana sing numpak sepedhah onthel, lan liya-liyane.

Ora bisa diselaki, pancen cacahe para pandhemen jamu wis suda yen ditandhingake karo jaman biyene. Sanadyan kaya ngono, nanging ora banjur bisa diarani yen para pandhemen jamu wis ora ana. Jalaran isih akeh tinemu para nom-noman, malah bocah cilik sing uga isih kerep ngombe jamu. Tumrape para nom-noman utawa bocah cilik sing seneng ngombe jamu, lumrahe nduweni tujuwan ngramut lan njaga kasarasan. Dene tumrape wong sing wis dewasa utawa wong sepuh, lumrahe kanggo njaga lan uga nambani lelara tartamtu.

Nganti saiki isih akeh jinise jamu sing kerep digunakake minangka tamba apa dene sarana ngramut kasarasan dening bebrayan Jawa. Tuladhane jamu sing isih kerep diombe dening bebrayan Jawa nganti saiki yaiku jamu beras kencur, kunir asem, sinom, paitan, kunci suruh, lan sapungglane. Jamu beras kencur nduweni guna ndadekake doyan mangan, ngilangake pegel linu, lan nambah tenaga. Jamu kunir asem nduweni guna tumrape wong wadon yaiku kanggo nyuda rasa lara nalikane menstruasi. Saliyane kuwi uga bisa kanggo diet lan kanggo ngramut kulit. Dene jamu sinom gunane yaiku bisa ndadekake doyan mangan, kanggo tamba maag, lan minangka tamba keputihan tumrape wong wadon. Sabanjure yaiku jamu paitan, yaiku jamu kang dianggep paling pait. Jamu paitan gunane akeh. Ing anatarane yaiku kanggo tamba pegel-pegel, ndadekake doyan mangan, nyuda bebayane diabetes, lan uga kanggo terapi cuci darah. Dene kang pungkasan yaiku jamu kunci suruh. Jamu kunci suruh iki umumae kanggo para wanita. Gunane yaiku bisa kanggo ngilangake keputihan, ngilangake gandane awak sing ora enak, ngrapetake bagian kewanitaan, uga kanggo nguwatake untu.

Jamu minangka kaskaya sing awujud dudu barang kang diduweni dening wong Jawa. Jamu uga bisa diarani minangka bukti yen leluhure wong Jawa kuwi pancen pawongan kang unggul lan wasis. Para leluhur kita wis maringi tetinggalan kang banget mupangati tumrap kita kabeh. Mula saka kuwi minangka tetinggalan budaya kang nyata mupangati, kita mesthine bisa ngajeni. Wujud pangaji-aji kanggo jamu bisa kanthi cara nyenengi, nggunakake, lan nyinaoni kawruh bab jamu kanthi temenan. Kuwi kabeh wigati kanggo dilakoni supaya ing tembe mburi, anak putu kita kabeh tetep bisa ngerteni yen leluhure kuwi kalebu pawongan kang nduweni kaluwihan.

(RPS)